Omuz Kırığı (Proksimal Humerus Kırığı)

Omuz Kırığı Nedir?

Üst kol kemiğinin (humerus) omuz eklemine bakan ucunda yuvarlak bir baş, bu başın hemen altında boyun bölümü ve rotator manşet kaslarının tutunduğu iki çıkıntı (büyük ve küçük tüberkül) bulunur. Omuz kırığı denildiğinde çoğunlukla bu bölgenin kırıkları, yani proksimal humerus kırıkları kastedilir. Köprücük kemiği ve kürek kemiği kırıkları da omuz bölgesinde olur, ancak farklı tedavi edilir.

Kırıklar, kemiğin kaç parçaya ayrıldığına ve parçaların ne kadar yer değiştirdiğine göre sınıflandırılır. Parçaların yerinde durduğu kırıklar çoğunlukla ameliyatsız iyileşir. Parçaların belirgin biçimde ayrıldığı, eklem yüzeyinin bozulduğu ya da kırığa omuz çıkığının eşlik ettiği durumlarda ise tedavi daha ayrıntılı planlanır.

Belirtileri

• Ani ve şiddetli omuz ağrısı: Düşme ya da darbe sonrası başlayan, kolu hareket ettirmekle artan ağrı.
• Kolu kaldıramama: Omuz hareketleri belirgin biçimde kısıtlanır; hasta kolunu gövdesine yakın tutar.
• Şişlik ve morarma: Morluk birkaç gün içinde kol boyunca dirseğe, bazen göğüs duvarına doğru iner; bu durum kırıkta beklenen bir bulgudur.
• Şekil bozukluğu: Kırığa omuz çıkığının eşlik ettiği durumlarda omzun yuvarlak görünümü bozulabilir.
• Uyuşma: Omzun dış yanında ya da kolda his azalması sinir etkilenmesini düşündürür; muayenede mutlaka belirtilmelidir.

Nedenler ve Risk Etkenleri

• İleri yaş ve kemik erimesi: Omuz kırıkları ileri yaşta sık görülen kırıklardandır. Kemik erimesi (osteoporoz) olan kişilerde ayakta dururken düşmek ya da gergin kol üzerine düşmek kırık için yeterli olabilir.
• Kadın cinsiyet: Kemik erimesi kadınlarda daha sık olduğu için omuz kırıkları da kadınlarda daha sık görülür.
• Düşme riskini artıran durumlar: Denge bozukluğu, görme sorunları, baş dönmesi yapan ilaçlar ve evdeki takılma riskleri.
• Yüksek enerjili yaralanmalar: Gençlerde trafik kazası, yüksekten düşme ve temas sporları.
• Nöbet ve elektrik çarpması: Omzun arkaya çıktığı ve gözden kaçabilen kırıklı çıkıklara yol açabilir.

İleri yaşta basit bir düşmeyle oluşan omuz kırığı kemik erimesinin ilk işareti olabilir. Bu nedenle kırık tedavisinin yanında kemik yoğunluğunun değerlendirilmesi ve düşme riskinin azaltılması da önemlidir.

Tanı Nasıl Konur?

Muayenede ağrı, şişlik ve hareket kısıtlılığının yanı sıra koldaki sinir ve damarlar değerlendirilir; özellikle omzun dış yanındaki his kontrol edilir. Tanı farklı açılardan çekilen omuz röntgenleriyle konur. Parçaların sayısını, yer değiştirme miktarını ve eklem yüzeyinin durumunu ayrıntılı görmek için çoğu zaman bilgisayarlı tomografi istenir. Tomografi, ameliyat gerekirse hangi yöntemin uygun olduğunun belirlenmesinde de yol göstericidir.

Kırığa eşlik eden rotator manşet yırtığından şüpheleniliyorsa ilerleyen dönemde MR yapılabilir. İleri yaşta düşmeyle oluşan kırıklarda kemik yoğunluğu ölçümü planlanır.

Tedavi Seçenekleri

Ameliyatsız tedavi

Omuz kırıklarının büyük bölümünde parçalar yerinden belirgin olarak ayrılmamıştır ve bu kırıklar ameliyatsız iyileşir. Kol bir süre askıda dinlendirilir; askı süresi genellikle iki ile üç hafta civarındadır ve kırığın tipine göre değişir. Ağrı azaldıkça ve kontrol röntgenlerinde kırığın yerinde durduğu görüldükçe sarkaç hareketleri gibi hafif egzersizlere başlanır. Hareket açıklığı ve güç, fizyoterapi eşliğinde kademeli olarak artırılır.

İleri yaştaki hastalarda yer değiştirmiş bazı kırıklarda da ameliyatsız tedavi seçilebilir. Bu konuda yapılan büyük bir çalışmada (PROFHER), boyun bölgesinden yer değiştirmiş kırıklarda ameliyatlı ve ameliyatsız tedavi arasında hastaların bildirdiği sonuçlar açısından iki ve beş yıllık takipte belirgin bir fark bulunmamıştır. Bu nedenle karar; kırığın tipine, kemik kalitesine, hastanın yaşına, genel sağlığına ve beklentisine göre kişiye özel verilir.

Ameliyatlı tedavi

Parçaların belirgin biçimde yer değiştirdiği, eklem yüzeyinin bozulduğu, rotator manşetin tutunduğu çıkıntının yukarı ya da arkaya kaydığı, kırığa omuz çıkığının eşlik ettiği ya da açık kırık ve damar-sinir yaralanmasının olduğu durumlarda ameliyat gündeme gelir. Başlıca seçenekler şunlardır:

• Plak ve vidalarla tespit: Parçalar yerine yerleştirilir ve kilitli plak ile vidalarla sabitlenir.
• Kemik içi çivi: Seçilmiş kırık tiplerinde kemiğin içinden ilerletilen bir çivi ile tespit yapılır.
• Yarım (hemi) protez: Kemik başının onarılamayacak kadar parçalandığı seçilmiş olgularda kullanılır.
• Ters omuz protezi: Özellikle ileri yaşta, çok parçalı kırıklarda ve rotator manşetin işlevinin güvenilir olmadığı durumlarda tercih edilebilir; kolu kaldırma görevini deltoid kası üstlenir.

İyileşme ve Rehabilitasyon

Kırığın kaynaması genellikle birkaç hafta sürer; ancak omuz hareketlerinin ve gücünün geri gelmesi daha uzun zaman alır. İlk haftalarda hareketler hafif ve korumalı yapılır; ardından hareket açıklığını artıran, sonra da güçlendiren egzersizlere geçilir. Daha hafif yaralanmalarda ilk 4-6 haftadan sonra belirgin düzelme görülür; ağrı, güç ve hareket açıklığı 12 aya kadar düzelmeye devam edebilir.

Omuz sertliği en sık karşılaşılan sorundur ve düzenli egzersizle önlenebilir. Diğer olası sorunlar arasında kırığın geç kaynaması ya da kaynamaması, yanlış pozisyonda kaynama, kemik başının kanlanmasının bozulması (avasküler nekroz) ve ameliyatlı tedavide implantla ilgili sorunlar sayılabilir.

Ne Zaman Hekime Başvurulmalı?

• Düşme ya da darbe sonrası kolu kaldıramama, belirgin şişlik ve ağrı varsa aynı gün değerlendirilmelidir.
• Askı döneminde azalması gerekirken artan ağrı.
• Egzersizlere rağmen haftalar içinde ilerlemeyen hareket kısıtlılığı.

Acil değerlendirme gerektiren durumlar: kolda ya da elde uyuşma, soğukluk, solukluk ya da morarma; kırık bölgesinde açık yara; omuzda belirgin şekil bozukluğu. Ameliyat olmuş hastalarda yara yerinde akıntı, kızarıklık ve ateş de gecikmeden bildirilmelidir.