Diz Kapağı Çıkığı (Patellar İnstabilite)

Diz Kapağı Çıkığı Nedir?

Diz kapağı, uyluk kemiğinin ucundaki oluk biçimli bir kanal içinde hareket eder. Bu kanalın derinliği, diz kapağının konumu, çevresindeki bağ yapıları ve uyluk kas grubunun çekiş yönü diz kapağını kanal içinde tutan etkenlerdir. Bu dengelerden biri bozulduğunda diz kapağı kanaldan dışa doğru kayabilir.

Kısmi kaymalar sublüksasyon, tam ayrılmalar ise çıkık olarak adlandırılır. İlk çıkık genellikle bir yaralanma sırasında olur ve diz kapağını iç taraftan tutan bağ yapısı zarar görür. Bu yapı yeterince iyileşmezse ya da altta yatan yapısal etkenler varsa çıkık tekrarlayabilir.

Belirtileri

• Ani ağrı ve şekil bozukluğu: Çıkık anında dizde belirgin ağrı ve diz kapağının yerinde olmadığının fark edilmesi.
• Hızla gelişen şişlik: Eklem içine kanama nedeniyle saatler içinde belirginleşen şişlik.
• Boşalma hissi: Diz kapağının kayması sırasında dizin aniden boşaldığı duygusu.
• Diz kapağı iç kenarında hassasiyet: Zarar gören bağ yapısına bağlı ağrı.
• Güvensizlik: Özellikle dönme hareketlerinde diz kapağının yeniden çıkacağı korkusu.

Diz kapağı bazen kendiliğinden yerine oturur; bu durumda kişi tam olarak ne olduğunu anlamayabilir ve tablo diz burkulması sanılabilir.

Risk Etkenleri

• Kanalın sığ olması: Uyluk kemiği ucundaki oluğun yeterince derin olmaması.
• Diz kapağının yüksek konumu: Diz kapağının kanala geç girmesine yol açar.
• Dizilim özellikleri: Bacak ekseni ve kaval kemiğindeki yapışma noktasının dışa kayması.
• Eklem gevşekliği: Genel bağ gevşekliği olan kişilerde risk artabilir.
• Kas dengesizliği: Uyluk ön kas grubunun iç bölümünün zayıflığı ve kalça kontrolünün yetersizliği.
• Önceki çıkık: İlk çıkık sonrası tekrarlama olasılığı, özellikle genç yaşta ve yapısal etkenler varsa daha yüksektir.

Tanı Nasıl Konulur?

Öyküde çıkığın nasıl oluştuğu, kaç kez tekrarladığı ve kendiliğinden mi yerine oturduğu sorgulanır. Muayenede diz kapağının kanal içindeki hareketi, dışa doğru itildiğinde ortaya çıkan güvensizlik tepkisi, iç kenardaki hassasiyet ve uyluk kas gücü değerlendirilir. Genel eklem gevşekliği ayrıca incelenir.

Röntgen kemik yapısını, diz kapağının konumunu ve kanalın biçimini gösterir; özel açılardan çekilen filmler bu değerlendirmeye katkı sağlar. MR görüntüleme, çıkık sırasında zarar gören bağ yapısını ve eklem yüzeyinden kopan kıkırdak parçalarını ortaya koymak için istenir. Bilgisayarlı tomografi ise dizilim ölçümleri için gündeme gelebilir.

Tedavi Seçenekleri

İlk çıkıkta yaklaşım genellikle cerrahi dışıdır:

• Yerine oturtma ve koruma: Diz kapağı yerinde değilse uygun koşullarda yerine oturtulur; ardından kısa süreli koruma uygulanır.
• Şişliğin yönetimi: Soğuk uygulama, bandaj ve bacağın yükseltilmesi.
• Rehabilitasyon: Uyluk ön kas grubunu, özellikle iç bölümünü ve kalça kaslarını güçlendiren program tedavinin merkezindedir.
• Hareket kontrolü: Dizin içe düşmesini önleyen hareket biçiminin çalışılması.
• Bantlama veya destek: Bazı kişilerde programa yardımcı olarak değerlendirilebilir.

Cerrahi; çıkığın tekrarladığı, eklem yüzeyinden kıkırdak parçası koptuğu, belirgin yapısal dizilim sorunu saptanan ve yeterli rehabilitasyona karşın güvensizlik süren seçilmiş hastalarda gündeme gelir. Uygulanacak yöntem, saptanan sorunun niteliğine göre değişir. Karar; muayene ve görüntüleme bulgularının birlikte yorumlanmasıyla hekim tarafından verilir.

Diz Kapağını Yerinde Tutan Bağ ve Cerrahi Seçenekler

Diz kapağını iç taraftan uyluk kemiğine bağlayan yapı medial patellofemoral bağ (MPFL) olarak adlandırılır; diz düz konumdayken diz kapağının dışa kaymaya karşı stabilitesinin yaklaşık yüzde 60'ı bu bağ tarafından sağlanır. Bağ, dizin 0-30 derece bükülme aralığında en gergin konumdadır ve bükülme arttıkça gevşer. Akut diz kapağı çıkıklarında MPFL yaralanması bulunur; bu yaralanma bağın kopması biçiminde olabileceği gibi diz kapağından kıkırdak-kemik parçasının kopması şeklinde de görülebilir. Çıkığın tekrarladığı seçilmiş olgularda MPFL rekonstrüksiyonu, oluğun sığ olduğu durumlarda trokleoplasti ve dizilim sorunlarında tibial tüberkül osteotomisi gibi girişimler tek başına ya da birlikte değerlendirilir. Hangi girişimin uygun olduğu, saptanan yapısal etkenlere göre hekim muayenesi ve görüntüleme bulgularıyla birlikte belirlenir.

Ne Zaman Hekime Başvurulmalı?

• Diz kapağı yerinden çıkmışsa — bölge oynatılmadan sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
• Yaralanma sonrası hızla gelişen belirgin şişlik varsa.
• Dizde kilitlenme veya takılma hissi varsa — kopmuş bir kıkırdak parçasını düşündürebilir.
• Çıkık tekrarlıyorsa.
• Dize yük verilemiyorsa.