Diz Kireçlenmesi (Gonartroz)

Diz Kireçlenmesi Nedir?

Diz eklemi, uyluk kemiği (femur), kaval kemiği (tibia) ve diz kapağı (patella) arasındaki üç bölmeden oluşur. Bu kemiklerin eklem yüzeyleri, sürtünmeyi azaltan ve yükü dağıtan kıkırdak dokuyla kaplıdır. Kireçlenmede bu kıkırdak zamanla incelir; eklem aralığı daralır, eklem kenarlarında kemik çıkıntıları (osteofit) gelişebilir ve eklemi saran zar (sinovyum) zaman zaman tepki vererek şişliğe yol açabilir.

Kireçlenme yalnız “yaşlanma” demek değildir. Diz içi kırıklar, menisküs ve bağ yaralanmaları, eksen bozuklukları (O bacak veya X bacak), fazla kilo, ailesel yatkınlık ve bazı romatizmal hastalıklar süreci hızlandırabilir. Bu nedenle aynı yaştaki iki kişide tablo çok farklı seyredebilir.

Belirtileri

Diz kireçlenmesinde en sık görülen yakınmalar şunlardır:

• Ağrı: Başlangıçta yalnız yürüyüş, merdiven veya çömelme gibi zorlayıcı hareketlerde; ilerleyen dönemde dinlenme sırasında ve geceleri de olabilir.
• Tutukluk: Sabah kalkınca veya uzun süre oturduktan sonra dizin “kilitlenmiş” gibi hissedilmesi. Genellikle birkaç dakikalık hareketle azalır.
• Şişlik: Zorlanma sonrası artan, bazen kendiliğinden gerileyen eklem şişliği.
• Ses ve sürtünme hissi: Hareketle çıtırtı veya sürtünme duyulması. Tek başına ağrısızsa çoğu zaman önemli değildir.
• Hareket kısıtlılığı: Dizin tam bükülememesi veya tam düzelememesi.
• Şekil değişikliği: Zamanla bacakta içe (O bacak) veya dışa (X bacak) doğru eğrilik belirginleşebilir.

Evreleri

Röntgen bulgularına göre kireçlenme genellikle dört evrede tanımlanır. Bu sınıflama tedavi planına yardımcı olur; ancak evre tek başına tedaviyi belirlemez:

• Evre 1: Eklem aralığı korunmuştur, küçük kemik çıkıntıları görülebilir. Şikâyet çoğu zaman hafiftir.
• Evre 2: Eklem aralığında hafif daralma, belirginleşen osteofitler.
• Evre 3: Belirgin daralma, kıkırdak kaybı, eklem kenarında sertleşme.
• Evre 4: Eklem aralığının büyük ölçüde kaybı, kemik temasının belirginleşmesi.

Klinikte ileri evre röntgen bulgusu olup az şikâyeti olan hastalar da, erken evre bulgusuyla belirgin ağrı yaşayan hastalar da görülür. Bu yüzden karar, görüntülemeyle birlikte şikâyetin günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğine bakılarak verilir.

Tanı Nasıl Konur?

Değerlendirme ayrıntılı bir muayeneyle başlar: ağrının yeri ve niteliği, hareket açıklığı, bağ dengesi, diz çevresi kas gücü ve bacak ekseni incelenir. Yürüyüş biçimi de önemli bilgi verir.

Görüntülemede ilk basamak genellikle ayakta çekilen (yük verilen) röntgendir; yatarak çekilen film eklem aralığındaki daralmayı olduğundan az gösterebilir. Gerekli görülen olgularda tüm bacak boyu röntgeni ile eksen değerlendirilir. MR görüntüleme; menisküs, bağ ve kıkırdak yüzeyine ait ek sorunların araştırılması gerektiğinde istenir.

Görüntülemede saptanan bir bulgu tek başına ameliyat gerekçesi değildir. Karar; yakınmaların süresi ve şiddeti, uygulanan tedavilerden alınan yanıt, kişinin yaşı, mesleği ve beklentileriyle birlikte hekim tarafından verilir.

Tedavi Seçenekleri

Cerrahi dışı yaklaşımlar

Diz kireçlenmesinde tedavi çoğunlukla cerrahi dışı yöntemlerle başlar. Kilo yönetimi, dizi zorlamayan düzenli egzersiz (özellikle uyluk ön kas grubunun güçlendirilmesi), fizik tedavi programları, uygun ayakkabı ve gerektiğinde yardımcı cihaz kullanımı temel basamaklardır. Ağrı yönetimi hekim tarafından planlanır. Seçilmiş hastalarda eklem içi enjeksiyon uygulamaları değerlendirilebilir.

Cerrahi seçenekler

Cerrahi dışı tedaviye karşın yakınmaları süren ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkilenen seçilmiş hastalarda cerrahi seçenekler gündeme gelir. Kireçlenmenin dizin tek bölmesinde sınırlı olduğu ve eksen bozukluğunun eşlik ettiği genç-orta yaş hastalarda eksen düzeltme (osteotomi) ile eklemin korunması hedeflenebilir. Kireçlenme tek bölmede sınırlıysa kısmi protez, yaygın olduğunda ise total diz protezi değerlendirilir. Uygun olguda robotik/navigasyon destekli teknikler bileşen konumlandırmasında kullanılabilir.

Hangi yöntemin uygun olduğu; kireçlenmenin yaygınlığı, bacak ekseni, bağ dengesi, kemik kalitesi, yaş ve beklenti birlikte ele alınarak belirlenir.

Eklem İçi Enjeksiyon Seçenekleri

Diz kireçlenmesinde cerrahi dışı tedavinin bir parçası olarak eklem içi enjeksiyon uygulamaları değerlendirilebilir. Ortokin (Sanakin) uygulaması eklemdeki enflamatuvar süreci hedef alırken, kitosan içerikli uygulamalar eklem yüzeyinin kayganlığını desteklemeyi amaçlar. Bu seçenekler daha çok erken–orta evre kireçlenmede, kronik eklem ağrılarında ve zorlanmalarda gündeme gelir; uygunluk kişiden kişiye değişir. Hangi uygulamanın uygun olduğu klinik muayene ve görüntüleme sonrasında ortopedi ve travmatoloji uzmanı tarafından belirlenir.

Ne Zaman Hekime Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda değerlendirme için hekime başvurulması uygun olur:

• Birkaç haftadan uzun süren, dinlenmeyle geçmeyen diz ağrısı.
• Gece uykudan uyandıran ağrı.
• Dizde belirgin şişlik, ısı artışı veya kızarıklık.
• Dizin kilitlenmesi, boşalması veya üzerine basılamaması.
• Bacak ekseninde giderek artan eğrilik.

Ateşle birlikte gelişen diz şişliği ve şiddetli ağrı acil değerlendirme gerektirir.