Bacak Uzunluk Farkı

Bacak Uzunluk Farkı Nedir?

Bacak uzunluk farkı (ekstremite uzunluk eşitsizliği), sağ ve sol alt ekstremitenin uzunluğunun birbirinden farklı olması durumudur. Fark; uyluk kemiğinin (femur), kaval kemiğinin (tibia) veya her ikisinin birden kısa ya da uzun olmasından kaynaklanabilir. Toplumda küçük ölçüdeki eşitsizlikler oldukça yaygındır ve çoğu kişide hiçbir yakınmaya yol açmaz. Fark belirginleştikçe yürüyüş biçimi, leğen kemiğinin duruşu, omurga dizilimi ve eklemlere binen yük etkilenmeye başlar.

Uzunluk farkı iki başlık altında incelenir. Gerçek (yapısal) fark, kemik uzunluklarının ölçülebilir biçimde farklı olmasıdır. Görünürde (fonksiyonel) fark ise kemikler eşit uzunlukta olduğu hâlde kalça ve leğen çevresindeki kas kısalıkları, kalçanın tam açılamaması, diz veya ayak bileğindeki eğrilikler ya da omurga eğriliği nedeniyle bacağın kısa görünmesidir. Bu ayrım tedaviyi doğrudan değiştirir: görünürde farkta kemiğe yönelik bir işlem değil, farkın kaynağındaki soruna yönelik tedavi gerekir.

Farkın büyüme çağındaki bir çocukta mı yoksa büyümesini tamamlamış bir erişkinde mi bulunduğu da belirleyicidir. Çocukta büyüme plakları açık olduğu için fark zaman içinde artabilir; bu nedenle tek bir ölçüm yeterli değildir, belirli aralıklarla izlem yapılır. Erişkinde ise fark genellikle sabittir ve değerlendirme mevcut ölçüme göre yürütülür.

Belirtileri

Küçük farklar sıklıkla sessiz seyreder. Fark arttıkça aşağıdaki bulgular ortaya çıkabilir:

• Topallama: Kısa taraf yere basarken vücudun o yöne düşmesi ya da uzun tarafta dizin fazladan bükülmesi biçiminde görülebilir.
• Parmak ucunda basma: Çocuklarda kısa taraftaki ayağın topuğu yere tam konmadan yürüme alışkanlığı gelişebilir.
• Bel ağrısı: Leğen kemiğinin bir tarafa eğik durması omurgayı dengelemeye zorlar; bu da bel bölgesinde zorlanmaya ve ağrıya yol açabilir.
• Diz ve kalça ağrısı: Yükün iki taraf arasında eşit dağılmaması, uzun süreçte özellikle uzun taraftaki kalça ve dizde zorlanma yaratabilir.
• Çabuk yorulma: Yürüyüş sırasında harcanan enerji arttığı için uzun mesafelerde yorgunluk belirginleşebilir.
• Eşitsiz ayakkabı aşınması: Tabanların farklı bölgelerden ve farklı hızlarda aşındığı gözlenebilir.
• Duruş farkı: Ayakta dururken kalça veya omuz çizgisinin eğik görünmesi.

Yakınmaların şiddeti farkın miktarıyla her zaman doğru orantılı değildir; kişiden kişiye değişir. Aynı ölçüde farkı bulunan iki kişiden biri hiçbir şikâyet tanımlamazken diğeri günlük yaşamında belirgin biçimde zorlanabilir. Bu nedenle değerlendirme yalnız santimetreye değil, kişinin işlevine bakılarak yapılır.

Nedenler ve Risk Etkenleri

Bacak uzunluk farkı doğuştan olabileceği gibi sonradan da gelişebilir.

Doğuştan nedenler

• Uyluk veya kaval kemiğinin doğuştan az gelişmiş olması.
• Gelişimsel kalça displazisi gibi kalça ekleminin yapısını etkileyen durumlar.
• Vücudun bir yarısının diğerinden büyük ya da küçük geliştiği tablolar.
• Doğuştan kemik ve kıkırdak gelişimini etkileyen kalıtsal hastalıklar.

Sonradan gelişen nedenler

• Büyüme plağı yaralanmaları: Çocukluk çağında büyüme plağını ilgilendiren kırıklar, o kemiğin uzamasını kısmen veya tamamen durdurabilir.
• Kırık iyileşmesine bağlı kısalık: Parçalı kırıklarda kemik uçlarının üst üste binerek kaynaması kısalığa yol açabilir; çocuklarda ise kırık sonrası geçici hızlı büyüme uzunluk artışı yaratabilir.
• Kemik enfeksiyonu: Büyüme çağında geçirilen kemik iltihabı büyüme plağına zarar verebilir.
• Sinir sistemi hastalıkları: Bir tarafta kas gücünün azaldığı durumlarda o ekstremitenin gelişimi geri kalabilir.
• Eklem hastalıkları: İleri kireçlenme, kalça çıkığı veya kemik başında beslenme bozukluğu eklem düzeyinde uzunluk kaybı yaratabilir.
• Kemik tümörleri ve tedavileri: Büyüme çağında kemiği ilgilendiren hastalıklar ve tedavileri büyümeyi etkileyebilir.
• Cerrahi sonrası: Kalça protezi gibi işlemlerden sonra küçük uzunluk değişiklikleri görülebilir.

Risk etkenlerinin varlığı farkın kesinlikle gelişeceği anlamına gelmez. Özellikle büyüme çağında geçirilen kırık ya da enfeksiyon sonrasında bir süre izlem önerilir; böylece olası bir fark erken dönemde saptanabilir.

Tanı Nasıl Konur?

Değerlendirme ayrıntılı bir muayeneyle başlar. Kişi ayakta iken leğen kemiği çizgisinin eğik olup olmadığı incelenir; kısa tarafın altına bilinen kalınlıkta bloklar konarak leğen kemiği düzleşene kadar eklenen yükseklik ölçülür. Bu basit yöntem farkın kabaca miktarını gösterir. Ardından yatar konumda kemik çıkıntıları arasındaki mesafeler ölçülür; kalça ve diz hareket açıklığı, kas kısalıkları, ayak duruşu ve omurga eğriliği değerlendirilir. Böylece farkın gerçek mi yoksa görünürde mi olduğu ayırt edilir.

Görüntülemede ölçüm için ayakta çekilen tüm alt ekstremite röntgeni kullanılır; bu film hem uzunluğu hem de bacak eksenini birlikte gösterir. Gerekli görülen olgularda bilgisayarlı tomografi ile daha ayrıntılı ölçüm yapılabilir. Büyüme çağındaki çocuklarda el bileği röntgeniyle kemik yaşı belirlenir; böylece büyüme tamamlandığında farkın ne kadar olacağı öngörülmeye çalışılır ve izlem planı buna göre kurulur.

Görüntülemede saptanan bir bulgu tek başına ameliyat gerekçesi değildir. Karar; farkın miktarı, kaynağı, yürüyüşe ve bele etkisi, kişinin yaşı, kalan büyüme potansiyeli ve beklentileri birlikte ele alınarak hekim muayenesiyle belirlenir.

Tedavi Seçenekleri

Cerrahi dışı yaklaşımlar

Küçük farklarda genellikle izlem ve basit önlemler yeterlidir. Ayakkabı içine yerleştirilen taban yükseltme, farkı dengelemenin en sık kullanılan yoludur; daha büyük farklarda yükseltme ayakkabı tabanına dışarıdan uygulanabilir. Kalça ve bel çevresi kas dengesini geliştiren fizyoterapi programı, özellikle görünürde farkı olan kişilerde tedavinin temelini oluşturur. Kas kısalığı, eklem sertliği veya omurga eğriliği gibi eşlik eden sorunlar ayrıca ele alınır. Hangi miktardaki farkın destekle karşılanacağı kişiden kişiye değişir ve hekim muayenesiyle belirlenir.

Cerrahi seçenekler

Cerrahi dışı önlemlerle dengelenemeyen, yürüyüşü ve günlük yaşamı belirgin biçimde etkileyen farkı bulunan seçilmiş hastalarda cerrahi seçenekler gündeme gelir:

• Büyümenin yönlendirilmesi: Büyüme çağındaki uygun olgularda uzun taraftaki büyüme plağının geçici olarak yavaşlatılmasıyla farkın zamanla azalması hedeflenebilir. Zamanlama kemik yaşına göre planlanır.
• Kısaltma: Büyümesini tamamlamış olgularda uzun taraftan sınırlı miktarda kemik çıkarılması değerlendirilebilir.
• Uzatma: Kemiğin kontrollü biçimde kesilmesi ve uçların çok yavaş uzaklaştırılmasıyla vücudun aradaki boşlukta kendi kemiğini üretmesi ilkesine dayanır. Uzatma; dışarıdan takılan halkalı sistemlerle, kemik iç kanalına yerleştirilen uzayabilen çivilerle veya bu iki yaklaşımın birlikte kullanıldığı yöntemle yapılabilir.
• Eksen düzeltmeyle birlikte uzatma: Uzunluk farkına bacakta eğrilik eşlik ediyorsa iki sorun aynı süreçte ele alınabilir.

Uzatma süreci uzatma ve kemikleşme olmak üzere iki dönemden oluşur; kemikleşme dönemi genellikle uzatma döneminden belirgin biçimde uzundur. Süreç boyunca düzenli fizyoterapi ve röntgen kontrolleri işin ayrılmaz parçasıdır. Yöntem seçimi; kemik kalitesi, kemik iç kanalının ölçüleri, farkın miktarı, eşlik eden eksen bozukluğu ve kişinin yaşam düzeni birlikte değerlendirilerek hekim tarafından yapılır. Olası riskler ve alternatifler ameliyat öncesinde ayrıntılı olarak ele alınır.

Doğumsal Kalça Çıkığına Bağlı Uzunluk Farkı

Doğumsal kalça çıkığı, hem kalça ekleminde erken kireçlenmeye hem de bacak boyu eşitsizliğine yol açabilen durumlardan biridir. Bu tabloda kalça yuvası (asetabulum) yeterince gelişmediği için eklemin yapısı farklıdır ve iki taraf arasındaki fark bir santimetreden on santimetreye kadar değişebilen geniş bir aralıkta bulunabilir. Farkın miktarı arttıkça uzatmanın sınırını kemik değil, çevredeki sinir ve damar yapılarının gerilmeye toleransı belirler; bu nedenle ileri kısalıklarda tek seferde tam eşitleme hedeflenmeyebilir ve farklı teknik seçenekleri birlikte ele alınır. Planlama, kalça ekleminin durumu ile kısalığın miktarı birlikte değerlendirilerek hekim tarafından yapılır.

Ne Zaman Hekime Başvurulmalı?

Aşağıdaki durumlarda değerlendirme için hekime başvurulması uygun olur:

• Yürüyüşte topallama veya bir tarafa düşme fark ediliyorsa.
• Çocuk sürekli parmak ucunda basıyor ya da bir bacağını belirgin biçimde daha az kullanıyorsa.
• Ayakta dururken kalça veya omuz çizgisi eğik görünüyorsa.
• Süreklilik kazanmış bel, kalça veya diz ağrısı varsa.
• Kırık ya da kemik enfeksiyonu geçirmiş çocukta bacak boylarında fark oluştuğu düşünülüyorsa.
• Daha önce ölçülen fark zaman içinde artıyorsa.

Yaralanma sonrasında bacakta ani şekil bozukluğu, üzerine basamama, hızla artan şişlik, renk değişikliği, soğukluk veya his kaybı gelişmesi acil değerlendirme gerektirir; bu bulgular kırık ya da damar-sinir sorununa işaret edebilir. Ateş, kızarıklık ve ısı artışıyla birlikte gelişen bacak ağrısı da enfeksiyon açısından gecikmeden incelenmelidir.