Diz Kireçlenmesi Ameliyatsız Geçer mi?

Merdiven inerken artan sızı, uzun oturduktan sonra kalkarken tutukluk, akşamları şişen diz… Diz kireçlenmesi tanısı alan hastaların çoğu şunu sorar: Diz kireçlenmesi ameliyatsız geçer mi? İnternette krem, iğne, takviye ve egzersiz önerileri çok. Bu yazıda hangi yöntemlerin gerçekten işe yaradığını, kireçlenmeden ne beklemek gerektiğini ve ameliyatın ne zaman gündeme geldiğini bulacaksınız.

Diz kireçlenmesi nedir?

Diz kireçlenmesi (gonartroz), eklem yüzeylerini kaplayan kıkırdağın zamanla incelmesi ve eklemin yapısının değişmesiyle gelişen bir eklem hastalığıdır. Kıkırdak inceldikçe kemikler birbirine yaklaşır, eklem kenarlarında kemik çıkıntıları oluşabilir. En sık yakınmalar ağrı, sabahları ya da uzun oturduktan sonra tutukluk, şişlik ve yürüme mesafesinin kısalmasıdır. Evreleri ve tanı için diz kireçlenmesi sayfasına bakabilirsiniz.

Diz kireçlenmesi tamamen geçer mi?

Kısa cevap: aşınan kıkırdak kendiliğinden yerine gelmez; bu anlamda kireçlenme tamamen geçmez. Ama kireçlenme ile ağrı aynı şey değildir. Röntgende ileri kireçlenmesi olup yıllarca rahat yürüyen insanlar da, röntgeni daha iyi göründüğü halde çok ağrısı olanlar da vardır. Yakınmalar dönem dönem artıp azalır.

Bu yüzden ameliyatsız tedavinin amacı kıkırdağı eski haline getirmek değil; ağrıyı azaltmak, dizin hareketini ve gücünü korumak ve günlük yaşamı rahatlatmaktır. Prof. Dr. Mehmet Emin Şimşek’in yaklaşımında da röntgende ileri kireçlenme görülmesi tek başına ameliyat gerekçesi değildir; belirleyici olan ağrının yürüme mesafesini, uykuyu ve günlük yaşamı ne ölçüde kısıtladığıdır.

Ameliyatsız tedavinin temeli: egzersiz ve kilo kontrolü

İngiltere’nin ulusal klinik kılavuzu NICE, kireçlenmede tedavinin temelini kişiye göre düzenlenmiş egzersiz ve gerekiyorsa kilo yönetimi olarak tanımlar.

Egzersiz

Uyluk ön kaslarını güçlendiren egzersizler ile yürüyüş, sabit bisiklet ve yüzme gibi dizi zorlamayan etkinlikler ağrıyı azaltır ve dizin işlevini düzeltir. Egzersize yeni başlarken ağrının bir süre artabileceğini bilmek önemlidir; NICE düzenli ve uzun süreli egzersizin ağrıyı azalttığını ve işlevi artırdığını vurgular. Programı bir fizyoterapistle başlatmak doğru hareketleri öğrenmeyi kolaylaştırır (rehabilitasyon süreci).

Evde sık kullanılan basit hareketlerden bazıları şunlardır: sırtüstü yatarken dizin altına konan küçük bir havluyu bastırarak uyluk kasını sıkmak, dizi düz tutarak bacağı yavaşça kaldırıp indirmek ve kolları kullanmadan sandalyeden kalkıp oturmak. Bu hareketleri ağrıyı belirgin artırmayacak sayıda yapmak ve her gün sürdürmek, tek seferde çok yapmaktan daha yararlıdır.

Kilo vermek

Fazla kilolu kişilerde verilen her kilo dize binen yükü azaltır. NICE, kilo vermenin ağrıyı azalttığını ve işlevi artırdığını, vücut ağırlığının %10’unu vermenin %5’ine göre daha yararlı olduğunu belirtir. ABD’de yapılan bir çalışmada da diyetle kilo veren kişilerde dize binen baskı kuvvetinin belirgin biçimde azaldığı görülmüştür.

Destekler

Baston, ağrılı dönemlerde dizin yükünü hafifletir; ağrılı dizin karşı tarafındaki elde kullanılır. Dizlik ve tabanlıkların faydası kişiden kişiye değişir.

İlaçlar ve kremler işe yarar mı?

Ağrı kesici ve iltihap giderici etkili jel ve kremler diz kireçlenmesinde ilk basamak ilaç seçeneklerindendir; NICE de diz kireçlenmesinde bunları önerir. Bu kremler mideyi ağızdan alınan ilaçlara göre daha az etkiler. Yetmediğinde ağızdan alınan iltihap giderici ilaçlar mide koruyucuyla birlikte ve en kısa süreyle kullanılabilir. Bu ilaçları, kullandığınız diğer ilaçlar ve hastalıklarınız nedeniyle her zaman hekiminize danışarak kullanın.

Parasetamol ve glukozamin gibi takviyelerin kireçlenme ağrısında güçlü bir yararı gösterilmemiştir.

Eklem içi enjeksiyonlar kime uygun?

Egzersiz ve ilaçlara rağmen ağrı sürüyorsa eklem içine yapılan enjeksiyonlar gündeme gelebilir. Prof. Dr. Mehmet Emin Şimşek’in yaklaşımında enjeksiyon kararı yalnız röntgene bakarak verilmez; ağrının gerçekten dizden mi kaynaklandığı, kaç dakika yürüyünce başladığı ve uykuyu bölüp bölmediği birlikte değerlendirilir. Hiçbir enjeksiyon kasın yerini tutmaz; düzenli egzersiz ve gerekiyorsa kilo yönetimiyle birlikte planlanır.

• Kortizon: Kısa süreli rahatlama sağlar. Diğer ilaçlar yetmediğinde ya da egzersize başlamayı kolaylaştırmak için kullanılabilir.
• Hiyalüronik asit: Eklem sıvısının doğal bileşenlerinden biridir. Yararı kişiden kişiye değişir ve kılavuzlar bu konuda farklı öneriler verir (hiyalüronik asit enjeksiyonları).
• PRP: Kişinin kendi kanından hazırlanan trombositten zengin plazmadır; etkisi kişiden kişiye değişir (PRP tedavisi).
• Kemik iliği kaynaklı hücresel tedaviler: Prof. Dr. Mehmet Emin Şimşek’in tek dizinde kireçlenmesi olan 52 hastada yaptığı kemik iliği aspirat konsantresi çalışmasında ortalama 22 aylık takipte işlev skorları belirgin arttı; en ileri evredeki (evre 4) kireçlenmede ise sonuçlar daha düşüktü (kök hücre tedavisi).
• Hidrojel: Eklem içine verilen ve bazı türleri vücutta kalıcı olan bir malzemedir; bu nedenle karar verilirken ileride yapılabilecek bir ameliyat da hesaba katılır (hidrojel tedavisi).

Kitosan desteği ise yaygın kireçlenmenin değil, sınırlı bir alandaki kıkırdak hasarının tedavisinde seçilmiş hastalarda kullanılır; yaygın kireçlenmede ondan beklenti gerçekçi değildir (kitosan tedavisi). Enjeksiyonların farkları için eklem enjeksiyonları yazımıza bakabilirsiniz.

Ne zaman ameliyat düşünülür?

Ameliyat, röntgendeki görüntü için değil, ağrı günlük yaşamı belirgin biçimde kısıtladığı için yapılır. Ameliyatsız seçenekler yeterince denendiği halde kısa mesafede başlayan ağrı, gece uykudan uyandıran ağrı ve merdivende belirgin zorlanma sürüyorsa cerrahi seçenekler konuşulur:

• Eksen düzeltme ameliyatı (osteotomi): Daha genç ve hareketli, kireçlenmesi dizin bir bölmesinde olan ve bacak ekseni bozuk hastalarda yükü sağlam bölgeye kaydırarak eklemi korumayı amaçlar (yüksek tibial osteotomi). Prof. Dr. Mehmet Emin Şimşek’in diz çevresi osteotomilerinde kıkırdak yenilenmesini destekleyen uygulamaları ele alan derlemesi bu yaklaşımı ayrıntılı inceler.
• Kısmi diz protezi: Kireçlenme dizin yalnız bir bölümündeyse uygun hastalarda tercih edilebilir (kısmi diz protezi).
• Total diz protezi: Kireçlenme dizin tümüne yayılmışsa ve ağrı yaşamı belirgin kısıtlıyorsa uygulanır (total diz protezi).

Kılavuzlar kireçlenmede yalnızca eklemi yıkamak ve temizlemek için yapılan artroskopiyi önermez.

Hangi durumlarda beklemeden doktora başvurmalısınız?

• Dizde birkaç saat içinde gelişen belirgin şişlik, kızarıklık ve ısı artışı, özellikle ateşle birlikteyse: eklemde enfeksiyon olasılığı değerlendirilmelidir.
• Diz belli bir açıda takılıp açılmıyorsa
• Düşme ya da burkulma sonrasında bacağınıza basamıyorsanız
• Baldırda ağrılı şişlik varsa

Hangi diz ağrısının beklemeye gelmediğini diz ağrısı ne zaman ciddiye alınmalı yazımızda da anlattık.

Sık sorulan sorular

Diz kireçlenmesi kendiliğinden geçer mi?

Hayır, aşınan kıkırdak kendiliğinden yerine gelmez. Ama ağrılı dönemler geçebilir ve doğru tedaviyle birçok kişi uzun yıllar rahat yaşayabilir.

Diz kireçlenmesine hangi krem iyi gelir?

Ağrı kesici ve iltihap giderici etkili jel ve kremler diz kireçlenmesinde en çok önerilen ilaç seçeneklerindendir. Hangisinin size uygun olduğunu hekiminize ya da eczacınıza danışın.

Diz kireçlenmesinde yürümek zararlı mı?

Hayır. Düzenli yürüyüş dizi güçlendiren bir etkinliktir. Ağrıyı artırmayacak bir tempo ve süreyle başlamak, düz zemini ve uygun ayakkabıyı seçmek önemlidir.

Diz kireçlenmesi egzersizle geçer mi?

Egzersiz kireçlenmeyi ortadan kaldırmaz, ama ağrıyı azaltmada ve dizin işlevini korumada en etkili yöntemlerden biridir. Etkisi düzenli ve uzun süreli yapıldığında artar.

Diz kireçlenmesinde merdiven çıkmak zararlı mı?

Merdiven dizi düz yürüyüşe göre daha çok zorlar, ama tamamen kaçınmak gerekmez. Ağrılı dönemlerde tırabzandan destek almak, basamakları tek tek çıkmak ve gerektiğinde asansörü tercih etmek dizi rahatlatır. Merdivende belirgin zorlanma, tedavinin yeniden değerlendirilmesi için de önemli bir işarettir.

Diz kireçlenmesi kaç yaşında başlar?

Belirli bir başlama yaşı yoktur; yaşla birlikte daha sık görülür. Eski bir diz yaralanması, menisküs kaybı, bacak eksen bozukluğu ve fazla kilo kireçlenmenin daha erken yaşta başlamasına yol açabilir.

Hangi doktora gidilir?

Diz kireçlenmesi ortopedi ve travmatoloji uzmanı tarafından değerlendirilir. Diz cerrahisi ve artroplasti alanında çalışan bir ortopedi uzmanı ameliyatsız ve cerrahi seçenekleri bütün olarak planlayabilir. Muayeneye gelirken eski röntgenlerinizi getirmeniz yararlı olur; hazırlık için ilk muayeneye gelirken sayfasına bakabilirsiniz.